کتاب “جامعه شناسی خودمانی” و فیلم “کازابلانکا” (+،+) هر دو به صورت اتفاقی به دستم رسید ، به صورت کاملا تصادفی هم ، بلافاصله پس از تموم شدن کتاب به تماشای فیلم نشستم. تصادفی که برام بسیار خوشایند بود و پاسخ بسیاری از سوال هایم رو داد.

کتاب “جامعه شناسی خودمانی (چرا درمانده ایم؟)” ، نوشته آقای حسن نراقی ، از معدود کتاب هایی هست که در ایران ، در کمتر از ۵ سال ، نزدیک ۱۵ بار تجدید چاپ شده. این کتاب به زبان ساده و بدون هیچ تکلفی ، شروع به بیان عادات زشت و ناپسند ایرانیان می کنه و با تکیه بر این باور که برای درمان دردهای تاریخی اول باید بیماریمان را بشناسیم، به بررسی کردارهای ناپسند مردم ایران در طول تاریخ می پردازه. بیگانگی با تاریخ ، ظاهرسازی ، بی برنامگی ، ریاکاری، حسد ورزی و قانون گریزی چند مورد از سرفصل های این کتاب هست.

از همون آغاز خوندن ، با موضعی انتقادی به مطالعه ادامه می دادم. برخلاف تاکید نویسنده بر این موضوع که هر کس با من مخالفه ، نافی این صفات هم هست. بدون نفی این صفات ، مخالف نویسنده باقی موندم! آقای نراقی اعتقاد دارند که ما فلان عادت و بهمان رفتار رو داریم ، پس به خاطر همین الان درمانده ایم ، ولی اعتقاد من اینه که عادات زشت و ناپسند ، مانند رفتارها و خصائل خوب در میون همه مردم دنیا از هر ملیتی وجود داره و این بیشتر شرایطه که باعث بروز (نمایش) برخی از این رفتارها می شه. در به وجود اومدن این شرایط هم الزاما همیشه “همه” مردم مقصر نبودند و اتفاقات ریز و درشت بسیاری اتفاق افتاده که در سیستم های استبدادی تصمیم گیری رقم خورند. شاید بشه گفت نظرات و اشتباهات فردی ، بیشتر از عیوب جمعی “ما” رو “درمانده” کرده باشه.

فیلم کازابلانکا ، شاهد خوبی برای استدلال هام – دست کم برای خودم – بود. در بحبوحه جنگ جهانی دوم ، پس از اشغال فرانسه به دست ارتش نازی. کازابلانکا در مراکش که هنوز در کنترل فرانسه اشغال نشده قرار داشت، دروازه عبور مردم اروپا به لیسبون در پرتقال و از آنجا فرار به آمریکا بود. این فیلم به طور کامل رفتار انسان ها رو وقتی تحت سیطره یک نیروی بی رحم هستند، نشون می ده. فساد های آشکار و پنهان، بازارهای سیاه، دروغ، حسد، رشوه و خیلی صفات و رفتارهای ناپسند دیگه. دور از انصافه که مثلا همه مردم فرانسه رو در تمام اعصار فاسد ، دروغ گو و یا رشوه خوار بدونیم. جالب اینجاست که رئیس فرانسوی شهربانی شهر ، “کاپیتان رنو” ، به صراحت اعلام می کنه که من با جهت باد تغییر جهت می دم ! این مرد ، در مقابل خواست سرگرد نازی ، تقریبا تن به هر کاری می ده ، هر جا که مجبور باشه به هموطنان خودش هم پشت می کنه و از به دست آوردن منافع شخصی به واسطه بودن در قدرت هیچ ابایی نداره.

این فیلم به طور کامل ترکیب یک جمع تحت سلطه رو نشون می ده. در یک جمع تحت سلطه ، خیلی بیشتر از تعداد قهرمان ها ، انسان های عادی وجود داره. انسان هایی که نمیشه ازشون انتظار داشت ، همه یک قهرمان دو آتشه باشند و زندگی شون رو به خطر بندازند. اونها تحت سلطه به ناچار زندگی می کنند و شرایط رو می پذیرند و به الزاماتش تن می دن. ولی همین مردم به ظاهر رام ، پتانسیل خوبی برای عقب روندن ظالم و سلطه گر هستند. صحنه بیاد ماندنی تو این فیلم وجود داره که به خوبی نشون می ده چه طوری همون مردم به ظاهر تحت سلطه با رهبری یک قهرمان (ویکتور لاسلو) می تونن منسجم بشن و ظالم سلطه جو رو عقب برونن. در کاباره “ریک” که محل اصلی اتفاقات داستان هست، چند افسر آلمانی در میان خیل جمعیت ، شروع به نواختی پیانو و خوندن یک آهنگ آلمانی می کنند، دقایقی بعد، ویکتور شروع به تحریک نوازندگان دیگر سالن می کنه و اونها رو به زدن آهنگی فرانسوی تشویق می کنه و خودش با حالتی استوار شروع به خوندن می کنه. جمعیت کم کم با اون همراه می شن و سالن تبدیل به میدان نبردی موزیکال بین مردم تحت سلطه و متجاوزان می شه.

جالبه بدونید که این فیلم در سال ۱۹۴۲ ، و در اوج قدرت نازی ها در جنگ جهانی دوم، در آمریکا ساخته شده. دیالوگ های این فیلم ، مخصوصا اونها که در مقابل سرگرد نازی ها ادا می شن، فوق العاده جسورانه و قابل احترامند.

Major Strasser: Are you one of those people who cannot imagine the Germans in their beloved Paris?
Rick: It’s not particularly my beloved Paris.
Heinz: Can you imagine us in London?
Rick: When you get there, ask me!
Captain Renault: Hmmh! Diplomatist!
Major Strasser: How about New York?
Rick: Well there are certain sections of New York, Major, that I wouldn’t advise you to try to invade.

سرگرد استراسه (نازی) : آیا شما هم از اون آدم هایی هستید که چشم دیدن ما رو در پاریس عزیزشون ندارن؟
ریک (صاحب کاباره – یک آمریکایی) : اونجا الزاما پاریس عزیز من نیست.
هاینز(افسر آلمانی) : شما می تونید ما رو تو لندن تجسم کنید؟
ریک : هر وقت اونجا رسیدید، از من بپرسید!
کاپیتان رنو : هممممم! سیاستمدار!
سرگرد استراسه : در نیویورک چه طور ؟
ریک : خب، در نیویورک محله های خاصی هست سرگرد، که به شما توصیه نمی کنم ، برای اشغالش تلاش کنید.

سه سال بعد از این دیالوگ ها (۱۹۴۵) ، آلمان و متحدانش شکست خوردند و بخش اعظم اروپا “آزاد” شد. سرنوشت بیشتر مستبدان و دیکتاتورهای دنیا هم در این بیش از ۶۰ سال مشخص شده و امیدوارم تکلیف مابقیشون هم زودتر مشخص بشه. بی انصافیه که همه چیز رو “فقط” از چشم مردم ببینیم …